Film jubileuszowy, który opowiada historię. 450 lat Przerośli

Są realizacje, w których najważniejsze jest efektowne zdjęcie, tempo montażu i forma. Są też takie, w których kamera staje się narzędziem do zachowania pamięci. Film jubileuszowy z okazji 450-lecia nadania praw miejskich Przerośli zdecydowanie należał do tej drugiej kategorii.

Kiedy Gmina Przerośl powierzyła mi przygotowanie filmu na swój jubileusz, od początku wiedziałem, że nie chcę tworzyć typowego materiału promocyjnego. 450 lat historii to zbyt wiele, by zamknąć je w zestawie ładnych ujęć i chronologicznej liście wydarzeń.

Chciałem opowiedzieć przede wszystkim o miejscu. O ludziach, którzy je tworzyli. O wydarzeniach, które pozostały w pamięci mieszkańców. I o tym, jak niewielka miejscowość na Suwalszczyźnie zmieniała się przez kolejne stulecia.

Obejrzyj poniżej film, który stworzyłem z okazji 450 lat nadania praw miejskich Przerośli:

450 lat historii w kilkunastu minutach filmu

Punktem wyjścia była oczywiście historia Przerośli. Początki osadnictwa, rozwój miejscowości i XVI wiek, w którym Przerośl otrzymała prawa miejskie.

To właśnie 1576 rok i przywilej nadany przez króla Stefana Batorego stały się jedną z najważniejszych cezur całej opowieści.

Szybko okazało się jednak, że historia nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Współczesne badania źródeł przynoszą interesujące informacje dotyczące wcześniejszego określania Przerośli mianem miasta. W filmie nie chciałem sam rozstrzygać takich kwestii. Oddałem głos ludziom, którzy historią regionu zajmują się od lat.

I właśnie na tym oparłem konstrukcję dokumentu: narracja lektorska prowadzi widza przez kolejne epoki, ale co pewien czas ustępuje miejsca ludziom i ich pamięci.

Historia opowiedziana przez mieszkańców

Przed kamerą stanęli lokalni regionaliści, którzy opowiedzieli o najdawniejszych dziejach Przerośli i jej miejskich początkach.

Zupełnie inny charakter mają wspomnienia dwóch najstarszych mieszkanek miejscowości. Dzięki nim historia przestaje być zbiorem dat. Pojawiają się obrazy wojny i okupacji, powojennej codzienności oraz Przerośli, której w takim kształcie już nie ma.

W kolejnych częściach filmu wracają miejsca i instytucje przez dziesięciolecia związane z życiem mieszkańców: szkoła, poczta, Ochotnicza Straż Pożarna czy mleczarnia. Pojawiają się lokalne wydarzenia, festyny i spotkania, które z perspektywy wielkiej historii mogą wydawać się drobiazgami, ale dla społeczności tworzą jej własną pamięć.

Opowieść dociera w końcu do współczesności. O dzisiejszej gminie oraz planach na kolejne lata opowiada jej wójt.

Przerośl to także kultura

Osobne miejsce chciałem poświęcić ludziom, którzy przez lata tworzyli życie kulturalne miejscowości. Bez nich ten film jubileuszowy byłby opowieścią niepełną.

W historii Przerośli mocno zapisały się zespoły Przeroślaki i Znaroku. Ich działalność to nie tylko muzyka czy występy sceniczne. To również lokalna tradycja, spotkania kolejnych pokoleń i sposób zachowywania kulturowej tożsamości tej części Suwalszczyzny.

W wielu wspomnieniach powraca również postać Jarosława Rynkiewicza, animatora kultury niezwykle mocno związanego z miejscowością.

Przy pracy nad filmem kolejny raz przekonałem się, że historię miejsca tworzą nie tylko wielkie wydarzenia. Czasem znacznie dłużej pozostają w pamięci konkretni ludzie.

Jak pokazać XVI wiek, kiedy nie ma czego pokazać?

Film jubileuszowy Przerośli to było jedno z najciekawszych wyzwań realizacyjnych.

Im dalej cofałem się w historii, tym bardziej oczywisty stawał się problem: nie istnieją fotografie ani materiały filmowe, którymi można zilustrować początki Przerośli.

Nie chciałem przykrywać tej części filmu przypadkowymi stockami. Zależało mi też na uniknięciu ilustracji, które wyglądałyby jak fragment gry komputerowej albo filmu fantasy.

Dlatego obok archiwalnych fotografii, dokumentów i dawnych map wykorzystałem również narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji.

Powstały stylizowane rekonstrukcje przedstawiające między innymi wędrujących osadników, rozwijającą się osadę, handel oraz sceny odnoszące się do nadania praw miejskich. Następnie statyczne obrazy animowałem, starając się zachować bardzo oszczędny ruch.

To był świadomy wybór. AI miało tutaj ilustrować narrację, a nie zastępować materiał historyczny.

AI w filmie dokumentalnym – mniej znaczy więcej

Ta realizacja była dla mnie również ciekawym doświadczeniem warsztatowym.

Przy generowaniu historycznych rekonstrukcji bardzo szybko można przekroczyć granicę, za którą obraz zaczyna wyglądać efektownie, ale przestaje być wiarygodny. Postacie wykonują zbyt wiele ruchów, przedmioty pojawiają się i znikają, zmieniają się twarze, architektura albo detale ubioru.

Dlatego przy animowaniu ilustracji stosowałem prostą zasadę: jeden kadr – jedna podstawowa czynność.

Jeżeli osadnicy idą, niech po prostu idą. Jeżeli dwóch ludzi dobija targu, wystarczy uścisk dłoni. Jeżeli przekazywany jest dokument, cała uwaga powinna koncentrować się właśnie na nim.

Im spokojniejszy ruch, tym bardziej materiał zaczyna przypominać rekonstrukcję przygotowaną dla filmu dokumentalnego, a nie demonstrację możliwości sztucznej inteligencji. Film jubileuszowy może być efektowny, ale niekoniecznie przez nadmiar sztucznej inteligencji.

Archiwalia nadal są najważniejsze

Nowoczesne narzędzia były jednak tylko dodatkiem. Fundamentem filmu pozostały materiały historyczne i archiwalne fotografie.

To właśnie stare zdjęcia mają coś, czego nie da się wygenerować – autentyczność, która zdobi film jubileuszowy.

Przy odpowiednim montażu pojedyncza fotografia potrafi zostać na ekranie przez kilkanaście sekund. Można prowadzić wzrok widza przez detal, wykonać bardzo delikatny ruch kamery, zestawić fotografię ze wspomnieniem bohatera albo dźwiękiem.

W filmie historycznym często nie chodzi więc o to, żeby mieć dużo materiału. Ważniejsze jest, co potrafimy z materiału, który przetrwał, wydobyć.

Od Stefana Batorego do współczesnej Przerośli

Film przeprowadza widza przez kilka stuleci, ale zależało mi, żeby nie zamienił się w ilustrowany wykład historii.

Dlatego obok najstarszych dziejów pojawiają się wojny, okupacja, okres powojenny i PRL, ale również historie znacznie bliższe mieszkańcom: pożar mleczarni, rozwój infrastruktury, budowa osiedla bloków i oczyszczalni ścieków, działalność lokalnych instytucji czy wydarzenia kulturalne.

W pewnym momencie stare fotografie ustępują miejsca współczesnym zdjęciom.

I właśnie to przejście było dla mnie ważne.

Bo film jubileuszowy nie powinien kończyć się na historii. Jubileusz jest dobrym momentem, żeby spojrzeć wstecz, ale również zadać pytanie o to, co będzie dalej.

Film jubileuszowy nie musi być filmem promocyjnym

Po zakończeniu tego projektu zostało mi jeszcze jedno przekonanie.

Film przygotowywany z okazji jubileuszu miasta, gminy, instytucji czy przedsiębiorstwa może być czymś więcej niż materiałem wyświetlonym podczas uroczystej gali.

Jeżeli potraktuje się go jak film dokumentalny, może zachować głosy ludzi, których za kilka czy kilkanaście lat nie będziemy już mogli zapytać o przeszłość. Może uporządkować archiwalia. Może zarejestrować miejsca w ich obecnym kształcie. Może wreszcie stać się dokumentem swojej epoki.

I chyba właśnie ta myśl była dla mnie najważniejsza podczas pracy nad historią Przerośli.

450 lat to okazja do świętowania. Ale dla dokumentalisty to przede wszystkim 450 lat historii, z której trzeba wybrać te kilka opowieści, które warto ocalić.

Jubileusz nie tylko w archiwach – 450-lecie Przerośli na żywo

Historia Przerośli w tym projekcie to nie tylko film jubileuszowy. W ramach realizacji firma 3FILM przygotowało również aftermovie z obchodów 450-lecia nadania praw miejskich Przerośli. Była to okazja, by pokazać jubileusz już nie poprzez archiwalne fotografie i wspomnienia świadków, ale przez wydarzenia rozgrywające się tu i teraz. Jednym z najciekawszych punktów uroczystości była rekonstrukcja historycznego przekazania aktu nadania praw miejskich, przygotowana z udziałem grupy rekonstrukcyjnej występującej w strojach z epoki. Obchodom towarzyszyły również plenerowe koncerty i wydarzenia dla mieszkańców oraz gości. W aftermovie zależało mi na połączeniu dwóch rzeczy: pokazaniu skali jubileuszu i jego historycznego charakteru, a jednocześnie uchwyceniu emocji ludzi, którzy po 450 latach wspólnie świętowali historię swojej miejscowości. Dzięki temu dokument historyczny i dynamiczny reportaż z jubileuszu stały się dwiema częściami tej samej opowieści o Przerośli.